ΕΔΜ50: Επιστήμες του ανθρώπου και επικοινωνία: ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΩΤΗ

ΘΕΜΑ:

«Ο βαθμός αντικειμενικότητας-υποκειμενικότητας μεταξύ Δημοσιογραφίας και Επικοινωνίας ποικίλλει: ο δημοσιογράφος παρουσιάζει τα πράγματα όπως είναι, ενώ ο σύμβουλος επικοινωνίας όπως θα ήθελε να είναι.» Εξετάστε και αξιολογήστε κριτικά αυτόν τον ισχυρισμό.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

            Ο δημοσιογράφος και ο σύμβουλος επικοινωνίας δρουν στο δημόσιο χώρο και ο τρόπος που λειτουργούν γίνεται αντιληπτός από το κοινό, αφού τελικά σε αυτό απευθύνονται. Το ερώτημα είναι, στην επικοινωνία τους αυτή με το κοινό, πόσο αντικειμενικοί οφείλουν να είναι και πόσο τελικά είναι; Για να πραγματευτούμε αυτό το ερώτημα, θα αναλύσουμε αρχικά την έννοια της αλήθειας και τη φιλοσοφική της ερμηνεία. Στη συνέχεια, στα πλαίσια της ερμηνείας αυτής θα εξετάσουμε το ρόλο του δημοσιογράφου, τους τρόπους επίτευξης υψηλού βαθμού αντικειμενικότητας και τα εμπόδια που συναντάει σε αυτή την κατεύθυνση. Τέλος, θα εξετάσουμε τον αντίστοιχο ρόλο του συμβούλου επικοινωνίας με ιδιαίτερη έμφαση στις ιδιαίτερες ανάγκες του επαγγέλματός του που διαφοροποιούν τον απαιτούμενο βαθμό αξιοπιστίας τους.

           

ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ

“Αλήθεια: Η ποιότητα εκείνων των προτάσεων που συμφωνούν με την πραγματικότητα προσδιορίζοντας τι πραγματικά είναι” (Audi, 2011, σ.76)

Η συζήτηση σχετικά με το βαθμό αντικειμενικότητας της δημοσιογραφίας και της επικοινωνίας έχει  περιεχόμενο  μέσα σε συγκεκριμένα θεσμικά, οικονομικά και κοινωνικά πλαίσια. Πρώτα από όλα αναφερόμαστε σε κοινωνίες που λειτουργούν μέσα σε δημοκρατικά πολιτεύματα. Σε μια χώρα που κυβερνάται από ένα ολοκληρωτικό καθεστώς, κάθε προσπάθεια για αντικειμενικότητα είτε από το δημοσιογράφο είτε από το σύμβουλο επικοινωνίας είναι ανέφικτη. Επιπλέον, η συζήτησή μας θα περιστραφεί σε κοινωνίες όπου επικρατεί η οικονομία της αγοράς. Σε μονοπωλιακές οικονομίες, το κίνητρο της διατήρησης της αντικειμενικότητας είναι  αδύναμο και στρεβλώνεται από τη θέληση και τα συμφέροντα του επιχειρηματικού κολοσσού.  

            Η έννοια της αλήθειας έχει τεράστια σημασία για τον καθένα μας. Όλοι θέλουμε να γνωρίζουμε τι συμβαίνει γύρω μας ενώ παράλληλα – άλλος σε μεγαλύτερο βαθμό, άλλος σε μικρότερο – θεωρούμε ηθικό χρέος μας να επικοινωνούμε την αλήθεια στους συνανθρώπους μας αναφορικά με κάποιο γεγονός, μια άποψη, μια ερμηνεία κλπ. Ο καθένας μας κατέχει τη δική του ερμηνεία των πραγμάτων γύρω του, τη δική του αλήθεια. Την άποψη αυτή διατύπωσε και ο Έλληνας κυβερνητικός εκπρόσωπος μόλις ανέλαβε τα καθήκοντά του το 1996 (Κιντή, 2001, σ.2). Σε διάφορους τομείς και επαγγέλματα όπως η δημοσιογραφία, η αλήθεια έχει σχεδόν ιδεολογική σημασία (Παπαγιαννίδης Βρεττός, 2013, σ.11). Ένα  ερώτημα  που τίθεται είναι ποια από τις θεωρίες που έχουν διατυπωθεί για την αλήθεια έχει μεγαλύτερη εφαρμογή στις μέρες μας; Τέλος, οφείλουμε να αναρωτηθούμε τι είναι αυτό που κάνει το δημοσιογράφο, τον επικοινωνιολόγο αλλά και τον καθένα μας να λέει την αλήθεια.

            Η αριστοτελική θεωρία της αντιστοιχίας υποστηρίζει ότι μια πεποίθηση είναι αληθής όταν αντιστοιχεί σε ένα γεγονός. Στην περίπτωση αυτή παρουσιάζονται εννοιολογικά προβλήματα σχετικά με τον ορισμό του γεγονότος και της αντιστοιχίας (Audi, 2011, σ.76). Η συνεκτικιστική θεωρία της αλήθειας των Brandley και Blanchard που υπεισέρχεται στον παράγοντα της επαληθευσιμότητας   υποστηρίζει ότι «μια πεποίθηση επαληθεύεται όταν αποτελεί μέρος ενός ολόκληρου συστήματος πεποιθήσεων που είναι συνεπές και αρμονικό» (Audi, 2011, σ.77). H πραγματιστική θεωρία του James εστιάζει στο σκοπό για τον οποίο σχηματίζουμε μια πεποίθηση. Οι αληθείς πεποιθήσεις προκαλούν πράξεις με επιθυμητά αποτελέσματα (Audi, 2011, σ.77).  Για το δημοσιογράφο και τον σύμβουλο επικοινωνίας η αλήθεια ερμηνεύεται διαφορετικά. Η διαφορετικότητα της ερμηνείας αυτής συνίσταται στο γεγονός ότι οι πελάτες του δημοσιογράφου και του συμβούλου επικοινωνίας είναι διαφορετικοί αλλά και στον παράγοντα της ηθικής, η οποία αποτελεί οδηγό και βάση κάθε ενέργειας στο δημόσιο χώρο (Παπαγιαννίδης Βρεττός, 2013, σ.12).

Η ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΥ

            Ο δημοσιογράφος καλείται να μεταδώσει μια είδηση, ένα γεγονός όπως ακριβώς συνέβη. Για να είναι σίγουρος, οφείλει επίσης να επαληθεύσει το γεγονός. Η μετάδοση ενός πραγματικού γεγονότος δεν μπορεί να μην είναι αντικειμενική. Ωστόσο, όταν ο δημοσιογράφος καλείται να ερμηνεύσει το γεγονός και να αναζητήσει τα αίτια του, η αντικειμενικότητα δεν είναι δεδομένη εφόσον δεν υπάρχουν ατράνταχτα επιχειρήματα. Το ζήτημα αυτό μπορεί να αντιμετωπιστεί μερικώς αν ο επαγγελματίας του Τύπου δεν μείνει μόνο στην απλή αφήγηση του γεγονότος και της άποψης του αλλά χρησιμοποιήσει επιστημονικές μεθόδους για να επαληθεύσει τις απόψεις του. Για παράδειγμα, το τελευταίο διάστημα έχει αναπτυχθεί στη χώρα μας ένας διάλογος σχετικά με τα κίνητρα ενός εκατομμυρίου περίπου συμπατριωτών μας να ψηφίσουν τη Χρυσή Αυγή όπως φαίνεται στις δημοσκοπήσεις των τελευταίων μηνών. Ως τώρα, οι Έλληνες δημοσιογράφοι έχουν ερμηνεύσει το φαινόμενο αυτό με αφηγηματικό τρόπο. H άποψη του καθενός είναι υποκειμενική και βασίζεται σε προσωπικά βιώματα, περιστασιακές μαρτυρίες και συγκρίσεις με ανάλογα φαινόμενα σε ξένα κράτη. Ο δημοσιογράφος που θα ακολουθήσει μια επιστημονική μέθοδο και εξετάσει μέσω συνεντεύξεων ή ερωτηματολογίου ένα στατιστικά σημαντικό δείγμα των υποστηρικτών αυτού του κόμματος θα μπορέσει να εκφράσει μια άποψη πιο αντικειμενική από τους υπόλοιπους. Με αυτό τον τρόπο θα μπορεί αν επιτευχθεί μια αφήγηση στηριγμένη σε τεκμήρια (Meyers, 2011).

            Ο Τύπος σε διεθνές επίπεδο είναι οργανωμένος με ολιγοπωλιακό τρόπο παρά το γεγονός της επικράτησης του καπιταλισμού στο μεγαλύτερο τμήμα της υφηλίου. Ένα σημαντικό τμήμα της ευρωζώνης υποφέρει από πρωτοφανή οικονομική κρίση. Με βάση αυτά τα δεδομένα - όπως εύστοχα παρατήρησε ο δημοσιογράφος και εκδότης κ. Κύρτσος – πόση αντικειμενικότητα, πόση αλήθεια αντέχουμε; (Κύρτσος, 2012, λ. 27:54) Τα εκδοτικά, οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα υπαγορεύουν στο δημοσιογράφο να κάνει μια διαχείριση των πληροφοριών που διαθέτει, να τις παρουσιάσει και να τις ερμηνεύσει με τρόπο ώστε να είναι αρεστός στους αναγνώστες και στους διευθυντές του. Για παράδειγμα, τα έντυπα που υποστηρίζουν στενά μια κομματική γραμμή όπως Ελεύθερος Τύπος κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες του προηγούμενου αιώνα, έχουν συμφέρον να  αποκρύψουν ή να υποβαθμίσουν τις πληροφορίες που βλάπτουν αυτή τη γραμμή.

Η ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

            Ο ρόλος του συμβούλου επικοινωνίας παρουσιάζει σημαντικές διαφορές σε σχέση με το δημοσιογράφο. Πελάτης του δεν είναι το αναγνωστικό κοινό αλλά η εταιρία ή το πρόσωπο του πολιτικού ή καλλιτεχνικού χώρου που τον πληρώνει για να προσφέρει τις υπηρεσίες του. Συνεπώς οι σύμβουλοι επικοινωνίας βρίσκονται ανάμεσα στην ηθική της αντικειμενικότητας των δημοσιογράφων και στην ηθική της πειθούς των δικηγόρων (Barney & Black, 1994, σ.233). Για αυτό το λόγο βρίσκονται συχνά στη δυσάρεστη θέση να απολογούνται για το έλλειμμα αντικειμενικότητάς τους. Όπως όμως θεωρείται ηθικό για τον χειρουργό να ανοίγει τα σώματα των ασθενών για να τους θεραπεύσει, έτσι θεωρείται ηθικό και για το σύμβουλο της επικοινωνίας να λέει την αλήθεια επιλεκτικά, για να προστατεύει και να ωραιοποιεί την εικόνα του πελάτη του (Barney & Black, 1994, σ.237). Το δεδομένο είναι ότι όπως και ο δημοσιογράφος, έτσι και ο σύμβουλος επικοινωνίας οφείλει να ελέγχει τις πληροφορίες που θα κοινοποιήσει και να μην διαχέει εσφαλμένες ερμηνείες και απόψεις. Όπως διατείνονται οι Barney και Black, υπάρχει ένα όριο αλήθειας κάτω από το οποίο δεν μπορεί να βρεθεί ο επαγγελματίας της επικοινωνίας (Barney & Black, 1994, σ.235).

            Ο βαθμός αντικειμενικότητας του συμβούλου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της εταιρίας που εξυπηρετεί ή από το βαθμό δημοκρατικότητας του πελάτη του. Μια εταιρία που δεν λειτουργεί αυταρχικά και σέβεται τη γνώμη των εξειδικευμένων συμβούλων της θα είναι πιθανότατα ο ιδεώδης χώρος εργασίας για κάθε σύμβουλο επικοινωνίας. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα έρθει η χρονική στιγμή όπου θα ενσκήψουν σοβαρά ηθικά διλήμματα. Όπως υποστηρίζουν άλλωστε κάποιοι ειδικοί της ηθικής, παρά την ύπαρξη συγκεκριμένου ηθικού κώδικα, ο βασικός ρόλος του συμβούλου είναι να πείθει και όχι να πληροφορεί (Barney & Black, 1994, σ.236). Ωστόσο ο σύμβουλος επικοινωνίας βρίσκεται σε ένα ιδιαίτερα ανταγωνιστικό περιβάλλον για αυτόν και την εταιρία ή το πρόσωπο που εκπροσωπεί. Κάθε εταιρία που θέλει να επιβιώσει, επιδιώκει να παρουσιάζει ένα ελκυστικό πρόσωπο με διάφορους τρόπους όπως για παράδειγμα, η έμφαση στην προβολή της κοινωνικής της ευθύνης και των αντίστοιχων ενεργειών προς αυτή την κατεύθυνση. Επιτυχημένος σύμβουλος θα θεωρηθεί εκείνος που θα συμβάλλει θετικά στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης υπέρ του πελάτη του, χωρίς να ψεύδεται. Συνεπώς, ο τρόπος που ασκήσει το επάγγελμα του θα έχει γνώμονα το συμφέρον του πελάτη του ενώ ο βαθμός αντικειμενικότητας θα εξαρτηθεί από τους υφιστάμενους ηθικούς κανόνες: εξωτερικούς (για παράδειγμα, ένα εγχειρίδιο με ρητό κώδικα ηθικής) και εσωτερικούς (ποιο πιστεύει ο ίδιος ότι είναι το όριο αλήθειας σε κάθε περίπτωση).

    

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Σε μια κλίμακα  αντικειμενικότητας, είναι  αναμενόμενο ο δημοσιογράφος και ο σύμβουλος επικοινωνίας να βρίσκονται σε διαφορετικό σημείο. Το καθήκον του δημοσιογράφου είναι να παρουσιάζει τα γεγονότα όπως ακριβώς συμβαίνουν χωρίς καμία παρέκκλιση. Η αναζήτηση της αλήθειας είναι μια εξαιρετικά δύσκολη αποστολή. Ο δημοσιογράφος οφείλει, όχι μόνο να χρησιμοποιεί την εμπειρία και τα βιώματά του για να ερμηνεύσει ένα γεγονός αλλά να τεκμηριώσει με ισχυρό τρόπο και να επαληθεύσει αυτά που λέει. Ο σύμβουλος επικοινωνίας γνωρίζει εκ των προτέρων ότι δεν μπορεί να πει όλη την αλήθεια. Ο ηθικός του κώδικας, η σχέση του με τον πελάτη του και το επίπεδο της ανταγωνιστικότητας της αγοράς μέσα στην οποία κινείται καθορίζουν το σημείο στο οποίο βρίσκεται στην κλίμακα αντικειμενικότητας. Οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες επηρεάζουν σημαντικά το κατά πόσο ισχύει ότι ο δημοσιογράφος παρουσιάζει τα πράγματα όπως είναι ενώ ο σύμβουλος επικοινωνίας όπως θέλει να είναι. Σε μια κοινωνία που διέρχεται σοβαρή κρίση οικονομίας και θεσμών, η αντικειμενικότητα βάλλεται στο βωμό του συμφέροντος του πιο ισχυρού και οι τελικές θέσεις του δημοσιογράφου και του επαγγελματία της επικοινωνίας στην κλίμακα της αντικειμενικότητας δεν είναι τελικά δεδομένες.

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1)            Audi B. επίμ, Το Φιλοσοφικό Λεξικό του Cambridge, Αθήνα, Εκδ. ΚΕΔΡΟΣ

2)            Barney R.D. & Black J. (1994) ‘Ethics and Professional Persuasive Communications’ Public Relations Review, 20.3: 233-248

3)            Broersma M.J. (2010) ‘The Unbearable Limitations of Journalism: on Press Critique and Journalism's Claim to Truth’ The International Communication Gazette 72.1: 21-33

4)            Ημερίδα ‘Η Έννοια της Αλήθειας στην Επικοινωνία και Δημοσιογραφία’ στο 1ο Retreat του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Επικοινωνίας & Δημοσιογραφίας (6/x/2012)

5)            Κιντή Β. (2001) ‘Σχετικισμός: Παρανοήσεις και Προβλήματα’ Ισοπολιτεία, 5.2

6)            Meyer P. (2011) ‘Precision Journalism and Narrative Journalism: Toward a Unified Field Theory’ Hedy Lamarr Lecture at the Austrian Academy of Sciences

7)            Παπαγιαννίδης, Βρεττός. (2013) ‘Φιλοσοφία και Επικοινωνία – Δημοσιογραφία’ στο Εγχειρίδιο ΕΔΜ50

Ένα νέο μεταπτυχιακό... Το μυστικό μου που το γνωρίζουν μόνο 2-3 άτομα και αυτά όχι του στενού μου περιβάλλοντος... Το στενό μου περιβάλλον (και εγώ μαζί αν ήμουν στη θέση τους) θα με ρωτούσε, Δημήτρη γιατί το κάνεις; Είσαι 46 ετών, έχεις 2 πτυχία 2 μεταπτυχιακά, είσαι ένας δημόσιος υπάλληλος που με το ζόρι τα φέρνει βόλτα, τι παραπάνω θα σου δώσει; Δύσκολο να εξηγήσω ότι είναι μια απόφαση στην οποία με οδήγησε το ένστικτο... πως πρόκειται για ένα ταξίδι που στο μυαλό μου διαφαίνεται διαφορετικό από τα συνηθισμένα και ίσως στο τέλος του να μου δώσει τα εφόδια για να πραγματοποιήσω κάποια όνειρα και φιλοδοξίες που είναι κάπου βαθιά κρυμμένες στη ψυχή μου... Δεν φοβάμει την επικοινωνία και την έκθεση. Δεν είμαι βέβαια απόλυτα εξοικιωμένος να μιλάω και να απευθύνομαι σε κοινό αλλά υπήρξαν αρκετές και πολύ σημαντικές στιγμές που κοιταζόμουν στον καθρέφτη και έλεγα ότι τώρα αρχίζει το σόου και πρέπει να τα δώσω όλα... Στο youtube είμαι ψαρωμένος και δεν θέλω να κάνω καινούργιο βίντεο, δεν θα είναι αυθόρμητο με την προσπάθεια μου σε λίγα δευτερόλεπτα να λέω τις προτάσεις μου ολοκληρωμένες και χωρίς διακοπές. Στο retreat θα είμαι πιο ευχάριστος, υπόσχομαι!!!